Бахтиёр дамлар сурури

...Ҳаммамиз ҳам вақтида бола бўлганмиз.

Баҳорнинг ташрифини энтикиб кутганмиз.

Негаки, қорли-қировли кунлар ортда қолиб, вужудимизни бобоқуёш нур беланчаклари билан илита бошлаши, юрагимиздаги ҳаёцеварлик туйғуларини оширади, олислардан қулоғимизга чалинган қувноқ болалар қийқириғи хотиралар қатини титкилашга ундайди. Адашмадингиз, болалар жам бўлиб авлоддан-авлодга ўтиб келаётган халқ ўйинларини ўйнашаяпти.

Халқ ўйинларининг сони-саноғи йўқ, бировимиз билганимизни бошқамиз ўйнамаган бўлишимиз мумкин.

Мактаб ҳовлисида янграётган ўқувчиларнинг овози иш хонамга ёпирилиб киради:

– Оқ теракми, кўк терак,

– Биздан сизга ким керак?

– Ўша фалончи(ойи)бойи керак.

Кейин кимнингдир югургани, бош­қаларнинг шовқин-сурони эшитилади.

Болаларнинг шовқини олис ва яқин хотираларим қатини қитиқлайди. Бир муддат болалик хотираларига ғарқ бўламан....

Ўттиз нафар ўғил-қиз. Булар менинг сабоқдошларим.

Бу эса бизни билимлар оламига етаклаб бораётган ўқитувчимиз, баъзида қаҳрли, кўпинча меҳрли – Салби момо.

– Қани болалар, отлашиб келинглар.

Отлашиб келиш – ўйинда иштирок этадиган жамоаларни тенг тақсимлашнинг оддий услуби, иккибир бўлган болалар, гуруҳ сардорлари эшитмайдиган жойгача кетиб, бир-бировининг қулоғига пичирлашади:

– Мен қуёш, сен юлдуз бўлақол!

– Майли.

Ўқитувчимиздан топшириқ олгач, бўй-бўйимизга, ҳаракат имкониятларимизга қараб иккибир, иккибир ҳар томонга тарқаламиз. Аксарият ҳолларда, Намоз ва мен, икки гуруҳнинг сардори сифатида домламизнинг ёнида қоламиз. Иккибир бўлиб кетган қизлар, ўғил болалар бирин-сирин ёнимизга келишади:

– Ерни оласизми, осмонни?

– Менга ер ҳам бўлаверади, ер менга қолсин...

“Чиллак”

Болалик йилларимизнинг энг севимли ўйини – чиллак, кўп минг йиллик тарихга эга. Унинг қатнашчилари икки киши ёки тенг таркибга эга икки гуруҳ бўлиши мумкин. Чиллак икки кўринишда ўйналади:

– зувуллатари;

– тўғди.

Ҳар икки кўринишда ҳам ўйин рақибларнинг биттадан вакили соп (бош бармоқдан йўғонроқ бир метрлар чамасидаги тол, тут, юлғун ёки бошқа танаси силлиқ, чидамли дарахт шохидан ясалади) билан чиллакни (юқоридаги каби дарахтларнинг кўрсаткич бармоқ йўғонлигидаги шохидан бир қаричлар чамаси кесиб олиниб, икки учи пичоқ, теша ёки болта билан йўнилади) ерга туширмасдан уриб туриши (чийлаши)дан бошланади. Қайси томон соп билан чиллакни ерга туширмай кўп чийласа, ўйинни бошлаш ҳуқуқини қўлга киритади.

Зувуллатарида ерга кенг доира чизиб олинади. Бу марра ҳисобланади. Марранинг ўртасидан чиллакни қўйганда соп сиғадиган даражадаги ариқча қазилади. Сўнгра, жамоа аъзолари навбати билан ариқча устига қўйилган чиллакни соп билан кўчириб, иложи борича узоқ масофага уриб юборади. Рақиб жамоа вакиллари чиллак чўпини бориб тушган жойидан маррага қараб ирғитади. Агар, чиллак марра ичига келиб тушса, навбат кейинги ўйинчига берилади. Чиллак чўпи доирага кирмаса, уни отган ўйинчи соп билан чўп учига уриб, ердан кўчиради ва уриб юборади.

Шу ҳаракат уч марта такрорлангандан сўнг чиллак бориб тушган еридан маррагача одимлаб ўлчанади. Бир одим жамоа ҳисобидаги бир баҳо саналади. Шу ҳолат ўйинчи урган чиллакни рақиблар маррага киритгунча давом этади.

Қайси жамоа ёки ўйинчи ўйин бошида келишиб олинган юқори баҳони олдин тўпласа, ғолиб саналади. Шундан сўнг, ўйиннинг иккинчи – энг қизиқарли босқичига ўтилади. Ғолиб жамоа ўйинчиси қайтадан соп билан чиллак чўпини чийлайди. У чиллакни ерга туширмай неча маротаба чийласа, шунча бор соп билан уриб боради. Чиллак чўпи сўнгги бориб тушган жойдан мағлуб жамоа вакили кўтариб олади-да:

– Яккам, дуккам, чархи фалак, қовун пўчоқ...зув-в-в-в, – деб нафас олмасдан маррага томон югуради.

Агар зувлаётган ўйинчи маррага етмасдан нафас олса, шу тартиб яна такрорланади. Ўйин мағлуб жамоа аъзолари шартни бажариб, маррани эгаллашлари билан якунланади.

“Тўғди”

Тўғди – чиллак ўйинининг бир тури бўлиб, унинг иштирокчилари икки кишини ташкил этади.

Ўйинни ким бошлаши зувуллатаридаги тартибда аниқланади.

Тўғдини ўйнаш учун ернинг текисроқ жойидан чиллак чўпи сиғадиган катталикдаги айлана чуқурча қазилади. Чуқурчага чиллак чўпи отиладиган марра ( 10-11 одимгача) белгиланади.

Чиллак чўпини чийлашда енгилган иштирокчи маррадан чиллак чўпини чуқурчага отади. Агар чиллак чўпи чуқурчага келиб тушса иштирокчилар ўрин алмашади. Акс ҳолда, биринчи иштирокчи чиллак чўпини келиб тушган жойидан йўнилган томонига соп билан чертиб ердан кўчиради-да уриб юборади. Чиллак чўпининг бориб тушган жойи одимланганда марра билан чуқурча ўртасидаги масофадан кўп ёки тенг чиқса ўйинчи ёнидаги болалардан бирининг номини тилга олиб:

– Мен фалончини бир тўғдим, – деб қичқиради.

Ушбу жараён рақиб чиллак чўпини чуқурчага туширгунча давом этади. Шу вақт мобайнида биринчи иштирокчи истаган кишиси ёки кишиларини бир неча маротаба “тўғиши” мумкин. Чиллак чўпи маррадан бошқа жойдан отилганида биринчи иштирокчи чуқурчани соп билан қўриқлаши мумкин.

Рақиб чиллак чўпини чуқурчага туширганидан сўнг биринчи ўйинчининг ўрнини “тўққан” оғайнилари навбати билан эгаллайверади. Рақиб уларга оғайниси неча маротаба “тўққан” бўлса, шунча бор чиллак чўпини маррадан отиб беради. Чиллак чўпи чуқурчага кириши ёки кирмаслигига қараб ўйин юқоридаги тартибда давом этаверади.

“Тўғди”нинг “зувуллатари”дан яна бир фарқли томони, ердан кўчириб соп билан урилган чиллак чўпини рақиб ерга туширмасдан илиб олса, биринчи ўйинчидан 9 “тўққан” сони олиб ташланади. Агар эришган натижаси 9 тадан кам бўлса, ўша сон 9 дан айирилади. Чиққан сон иккинчи ўйинчининг ҳисобига ёзилади.

“Тўғди”да якуний босқич йўқ, ўйинга берилиб кетган иштирокчилар қуёш ботганини ҳам сезмай қоладилар.

“Оқ суяк”

“Оқ суяк” ҳавонинг очиқ кунлари тунги пайт, тенг таркибга эга икки гуруҳ ўртасида ўйналади. Гуруҳ аъзоларини аниқлаб олиш учун сардорлар белгиланади. Қолган иштирокчилар ёши, жисмоний имкониятига қараб тенг-тенги билан отлашиб келади, Масалан: ер ва осмон, ит ва мушук...

Отлашиб келганлардан бири ёки иккаласи бараварига:

– Ерни оласизми, осмонни, – деб сўрашади.

Сардорлар навбати билан шу номлардан ўзлари хоҳлаганини айтади. Шу тарзда жамоалар таркиби аниқланади.

Бу ўйин учун қўй ёки эчкининг орқа оёғи чопилмаган пойча суяги тозалаб олинади.

Қатнашчилар кўзларини юмиб туришади, гуруҳ сардорлари навбатма-навбат оқ суякни кучи етган масофага отишади. Суякнинг ерга урилиб, тарақлаши эшитилгандан сўнг, суякни ирғитган бола:

– Бўлди, – дейди.

Кейин ҳар иккала гуруҳ аъзолари суякни қидира бошлайди. Уни биринчи бўлиб топган бола боши узра кўтариб:

– Топдим, – деб бақиради-да, маррага қараб югуради.

Рақиб жамоа аъзолари уни таъқиб қилишади, ушлаб, қўлидан суякни тортиб олишга уринади. Қочаётган бола суякни қўлма-қўл гуруҳдошларига узатиши мумкин.

Суякни маррага етказиб келган жамоага бир баҳо берилади.

Олдиндан келишиб белгиланган баҳоларни жамғарган жамоа ўйинда ғолиб бўлади.

“Қурма таёқ”

“Қурма таёқ” (қурилган таёқ) ўйинида бир нечта бола (сони чекланмайди) иштирок этади.

Иштирокчиларнинг ҳар бирида чўпон таёғи (бу ўйинни кўпинча мол боқишга чиққан болалар ўйнашади) бўлиши шарт.

Иштирокчиларнинг оқсоқоли ҳамма болаларнинг таёғини икки қўли билан сиқимлаб боши устидан ошириб ташлайди. Таёқлар бир-бирининг устига тушади. Энг пастда қолган таёқнинг эгаси ўз таёғини белгиланган маррага элтиб, ерга қадайди. Шу ердан одим­ланиб бошқалар таёқ отадиган жой белгилаб олинади.

Иштирокчилар навбати билан маррадаги таёққа қаратиб ўз таёғини отади. Мақсад, қадалган таёқни уриб йиқитиш. Ким қурилган таёқни мўлжалга олса, ўз таёғини олиб қайтади. Мўлжалга тегмаган таёқлар бориб тушган жойида ётаверади.

Ҳамма қатнашчилар таёқларини отиб бўлишганидан сўнг, қурилган таёқнинг эгаси билан бирга таёқларини олиб қайтиш учун югуради. Эпчиллар таёғини олиб қайтади. Ким охирда қолса ўз таёғини маррага қадайди.

Мўлжални аниқ олган иштирокчилар эса ўз таёқлари узунлигига тенг масофага олдинга қараб силжийди. Маррага етиб келган иштирокчи бошқалар ҳам маррани эгаллагунича ўйиндан чиқиб туради. Энг охирида қолган иштирокчи мағлуб бўлади.

“Қурма таёқ” – болаларда мерганлик, эпчиллик қобилиятларини оширади.

* * *

Халқ ўйинларининг катта тарбиявий аҳа­мияти бор. Энг муҳими, улар жамоа­дошларни жипслаштиради, ҳар бирида пировард натижа учун жавобгарлик ҳиссини уйғотади. Улар ҳам­ма­мизнинг болалик хотираларимиздан мус­таҳкам жой олган, шу боис йиллар ўтиб болалик ўйин­лари­мизни ўзгача бир соғинч билан энтикиб эслаймиз.